Het Spoorwegmuseum is een van de populairste musea buiten de hoofdstad met 437.000 bezoekers in 2024. De mooie bezoekcijfers ten spijt heeft het museum de afgelopen jaren moeite om de begroting rond te krijgen. Waar het museum zich de laatste jaren profileerde als een mix tussen vermaak en museum, keert men nu weer wat meer terug naar de museale rol, omdat daarmee meer fondsen kunnen worden aangesproken.
Om een faillissement te voorkomen worden enkele drastische maatregelen genomen. Zo werden onlangs tien personeelsleden ontslagen en wordt o.a. de dagelijkse (arbeidsintensieve) museumshow stopgezet. Ook de samenwerking met de organisatie ‘Vrienden van het museum’ werd stopgezet omdat ook daar de kosten/batenanalyse negatief uitpakte.
Minder recreatie – meer museum
Het Spoorwegmuseum heeft zich in de afgelopen decennia succesvol zelfstandig staande gehouden, met slechts beperkte aanvullende inkomstenbronnen. Dit lukte dankzij een sterke focus op publieksactiviteiten gericht op bezoekersaantallen en op zakelijke evenementen. Daardoor was er minder aandacht voor museale kerntaken. Er is nu meer aandacht nodig voor educatie, fondsenwerving, publieksparticipatie, ontwikkeling van collega’s en voor structureel onderhoud van de collectie en het gebouw. Ook zijn lasten afgelopen jaren gestegen en zijn investeringen uitgesteld om kosten te vermijden. Dit vraagt de komende jaren om een noodzakelijke inhaalslag.
Subsidies beschikbaar voor museale taken
Een andere manier van fondsenwerving maakt deel uit van de veranderingen. Voor de exploitatie van het huidige museum en de realisatie van de toekomstplannen is veel geld nodig. Daarvoor zijn nieuwe en andere manieren van geld werven nodig. Bij de subsidieverlening is er vooral geld beschikbaar voor typische museale taken. Dat vraagt om een toelichting, die we ook ontvangen van de directie:
Kun je een voorbeeld geven van subsidies waar je niet (meer) voor in aanmerking komt als je te veel op het recreatief segment bent gericht?
“Dit gaat bijvoorbeeld om subsidies op het gebied van het onderhoud van de collectie of om subsidies op het gebied van educatie, programmering en participatie. En het begint bij het borgen van fondsenwerving / development in de museale organisatiestructuur. Dit is hard nodig om vele kansen en mogelijkheden die er zijn te signaleren en verzilveren. Voor zowel overheidssubsidie, bedrijfssponsoring, en toekenningen van cultuurfondsen geldt dat je als instelling moet voldoen aan maatschappelijke doelstellingen. Dat is een ontwikkeling die al reeds vele jaren geleden in het culturele veld is ingezet. Doordat het Spoorwegmuseum eerder geen subsidie aan heeft gevraagd en nauwelijks een beroep deed op overige derde geldstromen is deze externe prikkel en ontwikkeling gemist. Om toekomstbestendig te worden is een inhaalslag op de kerntaken van een museum – behoud en beheer van erfgoed, educatie en presentatie – noodzakelijk. Deze ontwikkeling is niet alleen subsidiegedreven. We zijn een museum en willen ons ook op die manier organiseren. We blijven nog steeds het instapmuseum voor heel Nederland, maar publiek en partners kunnen in de toekomst ook meer inhoudelijke verdieping bij ons vinden.”
directie Spoorwegmuseum
Klopt het dat jullie een relatief groot gedeelte van je budget op dit moment uit eigen middelen genereren (tickets, horeca en zakelijke evenementen) Ook t.o.v. andere musea?
“Zeker, wij genereren – in tegenstelling tot de meeste andere musea, en zeker musea van deze omvang – vrijwel al onze inkomsten zelf en ontvangen geen overheidssteun. De kosten zijn de afgelopen jaren enorm gestegen en wij kunnen die lasten niet zelf dragen. Het Spoorwegmuseum schrijft daarom al enkele jaren rode cijfers. Niets doen is daarom geen optie. De opdracht aan de huidige directeur is dan ook om een inhaalslag te maken en een toekomstbestendig Spoorwegmuseum neer te zetten dat financieel gezond is.”
directie Spoorwegmuseum
Zal het aandeel van subsidies en fondsenwerving na de reorganisatie toenemen? (t.o.v. de huidige situatie)
“Garanties op subsidies zijn er nooit en het bouwen van geefrelaties kost tijd. We weten echter wel dat niets doen een doodlopende weg betekent. Daarom investeren we met deze reorganisatie in de museale ontwikkelkwaliteit van het museum. Er zijn mogelijkheden te over om spoorsector verhalen en innovaties met publiek en partners te delen.”
directie Spoorwegmuseum
Het Spoorwegmuseum in Utrecht heeft in 2003, onder leiding van toenmalig directeur Paul van Vlijmen, een ingrijpende conceptverandering ondergaan, waarbij de publieksaantrekkelijkheid werd vergroot en er ‘attracties’ in het museum verschenen. Het was destijds een revolutionaire nieuwe aanpak, mede ingegeven door de wens van de overheid om de afhankelijkheid van subsidies te verminderen en meer eigen middelen te genereren. Met de huidige nieuwe koers wordt de wat meer ‘recreatieve invulling’ gedeeltelijk teruggedraaid. Het Spoorwegmuseum is nog altijd een bijzonder geliefd museum in Utrecht, die vooral heel veel gezinnen met jonge kinderen aantrekt. (eigen observatie op 21-02-2026)
duiding Pretwerk.nl
Meer informatie: Spoorwegmuseum start noodzakelijke vernieuwing – Spoorwegmuseum